Antal van den Bosch / mei 2024
De blauwe of de rode pil?
In het eerste deel van de filmtrilogie The Matrix krijgt hoofdpersoon Neo een keuze voorgelegd. Tegenspeler Morpheus opent zijn twee handen en toont Neo in de linkerhand een blauwe en in de rechterhand een rode pil. Morpheus spreekt de woorden:
“You take the blue pill… the story ends, you wake up in your bed and believe whatever you want to believe. You take the red pill… you stay in Wonderland, and I show you how deep the rabbit hole goes.”
In de film geeft de rode pil Neo toegang tot de wereld achter de Matrix waarin hij tot dan toe de illusie van een gewoon leven leidde. De blauwe pil laat hem terugkeren naar die illusie. Neo kiest de rode pil.
Het is aanlokkelijk om de keuze voor de rode pil te zien als de keuze voor wetenschappelijke nieuwsgierigheid; de stap in de wereld achter de wereld. De deeltjesfysica, de genetica, de microscopische wereld; of juist de macroscopische wereld van de achtergrondruis van de oerknal en zwaartekrachtgolven; of de verborgen wereld van de biodiversiteit, het ontstaan van mutaties van een ernstig ziekmakend virus. Donkere, gevaarlijke en tot de verbeelding sprekende werelden, die we als mensheid stapje voor stapje hebben leren ontdekken, modelleren en simuleren, en soms zelfs beheersen.
We plaveien deze ontdekkingstocht met taal als voornaamste instrument. We schrijven boeken, artikelen en blogposts om de wereld te vertellen over onze experimenten; we voegen onze bijdragen toe aan een berg van andere publicaties. Als we zeggen dat we op schouders van reuzen staan, dan bedoelen we dat onze nieuwe publicaties voortbouwen op verhalen van wetenschappers die ons voorgingen.
We zijn ons vaak niet eens bewust van de primaire rol van taal in ons wetenschappelijke werk. Academici kijken vaak wat verrast op als ik ze confronteer met het feit dat ze professionele schrijvers zijn. Het doet denken aan de uitspraak van kleine kinderen van thuiswerkende ouders: het werk van hun ouders is “typen”. Wij allemaal, ook de wetenschappers onder ons, luisteren, lezen, praten en typen we de hele dag door. Taal is een integraal onderdeel van en een groot deel van ons handelen, van de wereld van de mens; zo Gödeliaans integraal dat we er ons bijna nooit bewust van zijn.
De wereld van de mens
Precies dat is wat de verzamelde sociale en geesteswetenschappen, inclusief de economische en de rechtswetenschap (met andere woorden, ‘alfa’ en ‘gamma’ opgeteld) bestuderen: de wereld van de mens. Menselijk handelen en de menselijke geest en alles wat daaruit voortkomt; van kunst, cultuur en erfgoed tot marktordening, van identiteit, talen en cognitie tot het geestelijke leven en van machtsprocessen, rechtvaardigheid en welzijn tot onderwijs, opvoeding en onze verhouding tot technologie.
Net als hun collega’s in andere domeinen slikken onderzoekers in de sociale en geesteswetenschappen de rode pil van de wetenschap bij de start van iedere werkdag. Met de uiteenlopende instrumenten die de alfa- en gammagebieden in de loop van de eeuwen hebben ontwikkeld: empirisch, analytisch, normatief, en zowel kwantitatief als kwalitatief, proberen ze de wereld van de mens steeds beter te begrijpen, modelleren, simuleren, en te beheersen.
ChatGPT
Daarbij hoort ook de al lang lopende zoektocht naar een begrip van taal. Taal en filosofie zijn oervakken van de wetenschap, met een lange geschiedenis van wetenschappelijke inzichten, en instrumenten als logica en grammatica’s. In het hier en nu is het ook niet vreemd dat deze disciplines belangijke pijlers zijn geweest van de informatica en de ontwikkeling van de kunstmatige intelligentie.
De impact en populariteit van ChatGPT, gelanceerd in november 2022 als het voorlopige hoogtepunt in een ontwikkeling van tientallen jaren, maar ook de valkuilen van de technologie, laten zich dan ook goed verklaren vanuit sociale en geesteswetenschappelijke inzichten.
ChatGPT is Neo’s blauwe pil. Het is in de basis (momenteel de GPT-4 Transformer) een meerlagig neuraal netwerk dat getraind is om het volgende woord te voorspellen op basis van een voorafgaande tekst, de prompt. Ieder woord dat het systeem voorspelt wordt toegevoegd aan de prompt, waarna het volgende woord wordt voorspeld – enzovoort. Om de basis van GPT-4 heen zit een mechanisme dat meerdere teksten laat genereren door GPT-4, en daar de meest wenselijke en toepasselijke uit kiest om te tonen via de chatbot. De werking is die van de blauwe taalpil: ChatGPT voelt heel makkelijk aan als een begrijpende, redenerende, denkende gesprekspartner, terwijl ChatGPT alleen maar taal laat volgen door meer taal – die zo waarschijnlijk mogelijk aansluit op de taal van de gebruiker. ChatGPT heeft geen expliciet redeneervermogen of expliciete wereldkennis. Als ChatGPT onzin genereert, wat aan de orde van de dag is, dan is het wel plausibele onzin. Het systeem is zich op geen enkele manier bewust van het waarheidsgehalte van wat het genereert. ChatGPT mag meedoen met de competitie voor de beste goocheltruc; een commercieel uiterst succesvolle mindf*ck.
Innovatie en de sociale en geesteswetenschappen
Raadpleeg, kortom, de sociale en geesteswetenschappen als je een innovatie als ChatGPT wilt begrijpen. Innovaties krijgen pas maatschappelijke toegevoegde waarde als ze resoneren met de menselijke gebruiker, van individu tot institutie; als dat niet gebeurt, blijven het slechts ideeën in een pakhuis. Alle ontwikkelingen en transities in de medische wetenschappen en beta en techniek, en alle maatschappelijke transities, zijn ontwikkelingen in de wereld van de mens. Verregaande samenwerking tussen alle domeinen is de logische volgende stap in echte wetenschappelijke vooruitgang met meerwaarde voor de maatschappij en levens van mensen.
Hoewel ChatGPT niet is gebruikt bij het schrijven van deze tekst, had deze conclusie zo uit de chatbot kunnen komen.